جشن مهرگان؛ جشن مهر، پاییز و شادی های قدیمی

وقتی پاییز از راه می رسه و هوا کم کم خنک می شه، جشن های پاییزی هم شروع می شه. یکی از قدیمی ترین این جشن ها جشن مهرگانه؛ جشنی که قرن ها پیش، همزمان با شروع پاییز و فصل برداشت برگزار می شده و مردم دور هم جمع می شدن، غذا و خوراکی می خوردن، به هم هدیه می دادن و شادی و شکرگزاری می کردن.

پشت اسم زیبای جشن مهرگان کلی داستان، رسم و خوراکی جذاب هست. بیایید ببینیم این جشن از کجا اومده و مردم قدیم چطور برگزارش می کردن.

جشن مهرگان چیست؟

مهرگان یکی از جشن های مهم باستانی و از جشن های بزرگ کشور ماست که با مهر، پاییز، برداشت محصول و شادی و دورهمی پیوند داشته.

درباره دلیل برگزاری مهرگان روایت های مختلفی وجود داره. یکی از معروف ترین روایت ها، جشن گرفتن پیروزی فریدون بر ضحاکه. از طرف دیگه، مهرگان با آغاز فصل پاییز و زمان اعتدال پاییزی هم ارتباط داشته و در منابع مختلف به عنوان جشن مهر و آغاز فصل سرد شناخته شده.

به همین دلیل، شاید بهتر باشه مهرگان رو فقط به یک داستان یا یک مناسبت محدود نکنیم. این جشن در طول زمان تغییر کرده و هر دوره، بخشی از فرهنگ و رسم های خودش رو بهش اضافه کرده.

جشن مهرگان چه روزی است ؟

اینجا یک نکته جالب وجود داره: تاریخ مهرگان در منابع مختلف همیشه یکسان نیست. در گاه شماری قدیمی، روز شانزدهم ماه مهر که “مهر روز” نام داشت، با ماه مهر هم نام می شد و به همین دلیل جشن مهرگان برگزار می شد. این جشن هم در روایت های تاریخی چند روز ادامه داشته و از مهرگان عامه تا مهرگان خاصه تقسیم می شده.

امروزه اما مهرگان در میان زرتشتیان معمولاً در ۱۰ مهر برگزار می شه. این تفاوت به تغییر گاه شماری و شیوه محاسبه روزهای سال برمی گرده. پس اگر جایی تاریخ ۱۰ مهر و جای دیگه ۱۶ مهر رو برای مهرگان دیدید، تعجب نکنید؛ هر دو تاریخ در منابع و سنت های متفاوت سابقه دارن.

مهرگان چه ارتباطی با پاییز و برداشت محصول دارد؟

پاییز فقط فصل برگ های رنگارنگ و هوای خنک نیست؛ بلکه برای مردم قدیم، فصل مهمی از سال بود. بخشی از محصولات کشاورزی تا این زمان برداشت شده بود و مردم بعد از ماه ها کار، فرصت پیدا می کردن کمی نفس بکشن، دور هم جمع بشن و از نتیجه زحمت هاشون لذت ببرن.

برای همین، مهرگان با برداشت محصول، فراوانی و شکرگزاری پیوند نزدیکی داشته. میوه های فصل، خشکبار، آجیل و خوراکی های مختلف هم جای خودشون رو در سفره های مهرگانی باز کرده بودن.

آداب و رسوم مهرگان

حالا برسیم به قسمت جذاب ماجرا!

مهرگان قرار نبوده یک مراسم خشک و رسمی باشه. مردم دور هم جمع می شدن، لباس های نو یا تمیز می پوشیدن، به دیدن هم می رفتن، هدیه می دادن و با موسیقی و پایکوبی جشن می گرفتن.

تمیز کردن خانه و آب پاشی جلوی خانه ها هم از رسم هایی بوده که در روایت های مربوط به مهرگان دیده می شه. خلاصه اینکه پاییز رو با یک خانه تمیز، لباس مرتب و یک دورهمی حسابی شروع می کردن!

جشن مهرگان برای پادشاهان و مردم عادی هم مراسم و شکل های متفاوتی داشت و در دوره هایی تا چند روز ادامه پیدا می کرد.

سفره مهرگان چه شکلی بود؟

همون طور که نوروز سفره هفت سین خودش رو داره، مهرگان هم خوان مهرگانی یا سفره مهرگان داشت.

روی این سفره، خوراکی ها و نمادهای مختلفی می گذاشتن؛ از میوه های فصل و شیرینی گرفته تا خشکبار و آجیل. در بعضی روایت ها از انار، سیب، انگور، به، ترنج، شکر، گل، آب، آینه، اسپند و شاخه های گیاهان خوشبو هم نام برده شده.

رنگ ارغوانی هم جایگاه ویژه ای در آیین مهرگان داشته و لباس و سفره رو با این رنگ می آراستن. البته قرار نیست فکر کنیم همه مردم در همه دوره ها دقیقاً یک سفره با یک شکل و یک تعداد خوراکی می چیدن. رسم ها در زمان ها و مناطق مختلف با هم فرق داشته.

خوراکی های جشن مهرگان چه بودند؟

اینجاست که مهرگان برای ما، به عنوان یک جشن پاییزی، جذاب تر هم می شه! میوه های فصل، شیرینی، خشکبار و آجیل بخش مهمی از سفره مهرگان بودن. در بعضی روایت ها از هفت نوع آجیل و غذایی تهیه شده از هفت نوع غله هم نام برده شده.

انار، انگور، سیب، به، ترنج و عناب هم از میوه هایی هستن که در منابع مربوط به سفره مهرگان دیده می شن. گلاب و گل های خوشبو برای آراستن سفره و فضای جشن استفاده می شدن. در واقع مهرگان یک جور جشن خوش رنگ ولعاب پاییزی بوده؛ پر از میوه، آجیل، شیرینی و عطر و رنگ.

هدیه دادن در مهرگان

هدیه دادن هم یکی از بخش های زیبای جشن مهرگان بوده. مردم در این روز به دیدن هم می رفتن و برای یکدیگر هدیه می بردن. این رسم فقط برای شکرگزاری نبوده؛ مهرگان فرصتی بوده برای اینکه آدم ها دوباره دور هم جمع بشن و رابطه هاشون رو تازه کنن.

واژه “مهر” با مفاهیمی مثل محبت، دوستی و پیمان پیوند داره و همین باعث شده مهرگان فقط یک جشن مربوط به فصل پاییز نباشه؛ مفهوم مهر ورزی از بخش های مهم این جشن بوده.

مهرگان و شعر و موسیقی

مهرگان اون قدر در فرهنگ ما ریشه داشته که شاعران زیادی هم درباره اش شعر گفتن. فرخی سیستا نی می گه:

“مهرگان آمد و سیمرغ بجنبید از جای

تا کجا پر زند امسال و کجا دارد رای”

منوچهری هم مهرگان رو با حال و هوای جشن، میوه ها و پاییز توصیف کرده.

مهرگان اون قدر با زندگی مردم گره خورده بوده که پای شعر و موسیقی هم بهش باز شده. حتی در بعضی منابع از موسیقی مخصوص مهرگان هم صحبت شده، هرچند جزئیاتش امروزه در دسترس نیست.

و در پایان

مهرگان رو می شه جشن رسیدن پاییز، برداشت محصول، دورهمی و مهرورزی دونست؛ جشنی که آدم ها رو برای چند روز کنار هم جمع می کرد تا هم از نتیجه یک سال تلاششون لذت ببرن و هم فصل تازه رو با شادی، پاکیزگی، و لباس و موسیقی و خوراکی های جذاب شروع کنن.

مهرگان بهانه خوبیه برای اینکه وسط شلوغی روزمره، کمی مکث کنیم، پاییز رو ببینیم و قدر چیزهایی رو بدونیم که شاید خیلی ساده به نظر برسن: یک سفره، چند تا میوه پاییزی، یک مشت آجیل و مهم تر از همه، آدم هایی که دوست داریم کنارمون باشن.